“Stały krytycyzm systematycznie niszczy poczucie własnej wartości i zastępuje je toksycznym wewnętrznym krytykiem.
Co gorsza, słowa zatrute pogardą podsycają w dziecku strach i toksyczny wstyd”
~Pete Walker
W tym roku do polskich księgarń trafiła książka Pete Walkera “Złożone PTSD. Od przetrwania do pełni życia. Proces powrotu do zdrowia po traumie dziecięcej”. Autor to licencjonowany terapeuta par i rodzin, specjalizuje się w leczeniu osób, które w dzieciństwie były narażone na traumę relacyjną. Pete Walker pisze zarówno z pozycji psychoterapeuty i do psychoterapeutów, jak i z punktu widzenia jego osobistych doświadczeń – do osób, które chcą wzmocnić swoje granice, poradzić sobie z flashbackami i własnymi niekontrolowanymi reakcjami. Publikacja jest tak esencjonalna w bogate treści, że trudno mi jest uchwycić główny przekaz w kilku zdaniach. Może zatem opowiem o tym, co mnie osobiście szczególnie poruszyło i zaciekawiło i co według mnie może być pomocne w dochodzeniu do zdrowia dla osób cierpiących na objawy CPTSD.
Traumę generują nie tylko nagłe silne wydarzenia, wojny, wypadki. Powstaje nie tylko wtedy, gdy ktoś stosuje wobec nas przemoc fizyczną. CPTSD – złożony zespół stresu pourazowego rozwija się w efekcie długotrwałego wystawienia na urazowe bodźce. Gdy latami pozostajemy pod wpływem krytyki, pogardy, wyśmiewania, toksycznych zależności, poczuciu opuszczenia – powstaje trauma relacyjna.
W osobie poddanej destrukcyjnemu traktowaniu – zakorzenia się reagowanie wstydem, lękiem społecznym, przewidywaniem zagrożeń, które mogą nadejść. Poczucie wartości staje się kruche, a droga do rozwoju wydaje się zbyt trudna. Towarzyszący lęk przed opuszczeniem, samotnością, brakiem akceptacji może utrwalać dążenie do perfekcjonizmu. Umacnia się jedna lub dwie z 4 reakcji obronnych 4F:
- pobudzenie instynktu ataku,
- ucieczki,
- zamrożenia,
- lub obłaskawianie (próba przypodobania się, dbanie bardziej o potrzeby innych niżeli swoje własne).
Wspomniane reakcje obronne występują w momencie “flashbacku”. Flashback (retrospekcja) w CPTSD przejawia się w emocjonalnych reakcjach na triggery (czynniki wyzwalające). Triggerem może być sytuacja lub czyjeś zachowanie podobne do tego, czego doświadczyliśmy w przemocowym układzie w przeszłości.
To co jest pocieszające, to fakt, ze CPTSD jest wyuczonym zestawem reakcji uwarunkowanych wpływem otoczenia i/lub wychowaniem. I pomimo, że w diagnozie często jest mylony z depresją, borderline, albo nerwicą – nie stanowi stałej cechy osobowości.
“Uczucia strachu, wstydu i winy są czasami oznakami, że powiedzieliśmy lub zrobiliśmy coś właściwego.
Są to emocjonalne flashbacki, retrospekcje momentów, kiedy byliśmy traumatyzowani za domaganie się normalnych ludzkich praw “
~Pete Walker
Wprawdzie powrót do zdrowia bywa długotrwały, ale jest możliwy – pomaga:
- wzmocnienie uważności na własne emocje i potrzeby,
- rozwój umiejętności asertywnego określania granic i przeciwstawiania się przemocowym zachowaniom,
- urealnienie, jak w rzeczywistości wyglądało dzieciństwo i które zachowania opiekunów / otoczenia były destrukcyjne,
- dopuszczenie poczucia złości i przeżycie żałoby, gdy uświadomimy sobie, że niektóre relacje były toksyczne i już nie mogą być odbudowane,
- blokowanie krytyka wewnętrznego i krytycznych nastawień wokół otoczenia,
- znalezienie wystarczająco dobrych, nowych relacji (np. z psychoterapeutą, partnerem, grupą wsparcia, przyjaciółmi), które umożliwią odbudowanie zaufania do bezpiecznej bliskości i zależności,
- zgromadzenie technik do samoleczenia na poziomie emocjonalnym i somatycznym,
- towarzyszenie sobie, wyrozumiałość dla samego siebie i samoakceptacja, cierpliwość na ścieżce do zdrowienia.
W pracy ze wstydem i krytykiem wewnętrznym – niezbędna jest stanowcza niezgoda na komentarze wygłaszane przez zinternalizowanego krytyka. Zinternalizowanie oznacza, że we własnej głowie zaczęliśmy słyszeć negatywne uwagi wypowiadane kiedyś pod naszym kątem (przeważnie w dzieciństwie) i przyjmujemy je jako swoje myśli. Leczące będzie – odrzucenie negatywnych komentarzy i wzmacnianie samoakceptacji, dawanie sobie prawa do przeżywania wydarzeń z takimi emocjami, jakich rzeczywiście w głębi siebie doświadczamy. To jak przeżywamy łączy się z tym, co kiedyś przetrwaliśmy, mimo, że było trudne i należy się temu szacunek. Wsparciem będzie otulenie siebie zrozumieniem i empatią, przytulenie swojego wnętrza, budowanie bezpiecznych warunków do dalszego rozwoju.
Krytyk zewnętrzny – przejawia się w negatywnym stosunku do naszego otoczenia, podważaniu jakości relacji, deprecjonowaniu kompetencji i uczuć innych osób. Świat nie jest albo czarny, albo biały. Krytycyzm wobec innych może wynikać z wewnętrznej presji, dążenia do perfekcjonizmu. A perfekcjonizm jest wyrazem lęku przed utratą akceptacji. Dewaluacja innych osób jest również przejawem lęku przed bliskością, ponieważ, gdy zobaczymy kogoś w negatywnym świetle – łatwiej nam będzie się od tej osoby oddalić lub sprawić – że pod wpływem naszych negatywnych emocji ktoś się wycofa. Leczące będzie zatrzymywanie, zastępowanie i korygowanie myśli, jak również odrzucenie wyidealizowanych oczekiwań, praca nad dostrzeganiem i akceptacją granic, emocji, różnorodności i potrzeb innych osób.
Dzięki skontaktowaniu się z dorosłą siłą i energią w sobie, odbudowaniu pewności siebie, ugruntowaniu w poczuciu bezpieczeństwa – ofiara traumy zyskuje kompetencję zdrowej samoobrony i uważności, nie godzi się więcej na nadużycia, wybiera siebie i swój dobrostan, zaczyna doceniać dobre rzeczy i pozytywne relacje w swoim życiu.
Pete Walker w swojej książce opisuje rodzaje traum, pokazuje jak rozpoznać, że jesteśmy we flashbacku, proponuje różne ćwiczenia pozwalające o siebie zadbać i wypracować nowe metody reagowania. Autor podkreśla, że “im bardziej wspieramy siebie tym bardziej przyciągamy wspierających nas ludzi” i ma to dla mnie głęboki sens, bo zbudowanie samoakceptacji i szacunku do siebie samego umożliwia weryfikację relacji, przekonań i świadome budowanie kontaktów, które umożliwiają nam rozwój i emocjonalną harmonię.
Cytaty oraz zdjęcie okładki – źródło książka: “Złożone PTSD. Od przetrwania do pełni życia. Proces powrotu do zdrowia po traumie dziecięcej”, Wyd. Harmonia Universalis, Gdańsk 2025, Wyd. I.
Autor artykułu:
Anna Pędzieszczak – Owczarczyk, psycholog, trener, coach, psychoterapeutka w nurcie ericksonowskim i integratywnym. Od 18 lat szkoli i prowadzi coaching, wspiera zespoły i liderów. Prowadzi psychoterapię osób zgłaszających się na sesje indywidualnie oraz pary.